Мельницы, шлюзы и люди, которые отняли землю у моряMolens, sluizen en de mensen die land op zee wonnen

Земля, которой не было

Land dat er niet was

Если убрать дамбы и насосы, вода вернётся на большую часть запада страны. Амстердам, Роттердам и аэропорт Схипхол, который стоит на дне бывшего озера, окажутся под водой. Голландцы любят повторять гостям старую поговорку:

Haal de dijken en gemalen weg, en het water keert terug naar een groot deel van het westen van het land. Amsterdam, Rotterdam en Schiphol, dat op de bodem van een voormalig meer ligt, zouden onder water verdwijnen. Nederlanders vertellen hun gasten graag een oud gezegde:

«Бог создал мир, а голландцы создали Голландию».

„God schiep de wereld, maar de Nederlanders schiepen Nederland.”

За шуткой стоит работа длиной в две тысячи лет. Ещё до нашей эры жители побережья насыпали холмы, терпы, и ставили на них дома, чтобы пережить наводнения. Потом насыпи стали соединять в дамбы и окружать ими целые участки. Так появились польдеры: низины, окружённые дамбой, из которых воду выводят наружу.

Achter de grap schuilt tweeduizend jaar werk. Al vóór het begin van onze jaartelling wierpen kustbewoners terpen op en bouwden daar hun huizen op om overstromingen te overleven. Later verbond men de heuvels tot dijken en omringde men er hele stukken land mee. Zo ontstonden de polders: laagten met een dijk eromheen, waaruit het water naar buiten wordt afgevoerd.

Но польдер не высыхает раз и навсегда. Дождь, грунтовые воды и просачивание через дамбу всё время его наполняют. Воду надо поднимать снова и снова, день за днём, век за веком. Для этой работы понадобились мельницы.

Maar een polder valt niet eens en voor altijd droog. Regen, grondwater en kwel onder de dijk door vullen hem voortdurend. Het water moet steeds weer omhoog, dag na dag, eeuw na eeuw. Daarvoor waren molens nodig.

Как мельница поднимает воду

Hoe een molen water optilt

Ветряная мельница-водочерпалка устроена проще, чем кажется. Ветер вращает четыре крыла. Через вал и большие деревянные шестерни это вращение передаётся вниз, к колесу с лопастями у основания мельницы. Колесо стоит в узком жёлобе и, поворачиваясь, толкает воду вверх: из польдера в канал, который проходит выше и уводит воду к реке или морю. Получается водяное колесо, которое работает наоборот. Не вода крутит колесо, а колесо гонит воду.

Een poldermolen werkt eenvoudiger dan je zou denken. De wind draait vier wieken rond. Via een as en grote houten tandwielen gaat die beweging naar beneden, naar een scheprad onderaan de molen. Het rad draait in een smalle goot en schept het water omhoog: uit de polder naar de hoger gelegen boezem, die het verder naar rivier of zee afvoert. Het is een waterrad dat omgekeerd werkt. Niet het water drijft het rad aan, maar het rad drijft het water voort.

Иногда вместо колеса ставили винт Архимеда, по-голландски vijzel: большой наклонный шнек в деревянном коробе. Он поднимал воду выше, чем колесо.

Soms kreeg een molen in plaats van een scheprad een vijzel: een grote schuine schroef van Archimedes in een houten bak. Daarmee kon het water hoger worden opgevoerd dan met een rad.

Ветер меняет направление, поэтому крылья надо всё время ставить к нему лицом. У многих мельниц поворачивают весь верх, колпак вместе с крыльями. Мельник делает это вручную, при помощи длинного бруса-хвоста и ворота у земли. Скорость регулируют парусиной: её натягивают на решётчатые крылья, как паруса на корабле, и сворачивают в сильный ветер.

De wind draait, dus de wieken moeten steeds naar de wind worden gekeerd. Bij veel molens draait de hele kap mee, met de wieken eraan. De molenaar kruit de molen met de hand, met de staart, een lange balk, en een kruirad bij de grond. De snelheid regelt hij met zeilen: die worden over het hekwerk van de wieken gespannen, net als zeilen op een schip, en bij harde wind opgerold.

Одна мельница поднимает воду невысоко, примерно на метр или полтора. Если земля лежит глубже, мельницы ставят цепочкой, по-голландски molengang. Каждая передаёт воду следующей, как по ступеням лестницы.

Eén molen tilt het water niet hoog op, ongeveer een tot anderhalve meter. Ligt het land dieper, dan zet men molens achter elkaar in een molengang. Elke molen geeft het water door aan de volgende, als over de treden van een trap.

Бемстер и Лехватер

De Beemster en Leeghwater

В начале XVII века голландцы сделали самый смелый шаг: они стали осушать не только прибрежные болота, но и целые озёра. Образцом стал Бемстер к северу от Амстердама. Деньги дали амстердамские купцы, разбогатевшие на заморской торговле. Вокруг озера насыпали дамбу, прокопали кольцевой канал и поставили на берегу несколько десятков мельниц. Первая попытка сорвалась: в 1610 году шторм прорвал дамбу. Но к 1612 году дно озера стало сушей.

Aan het begin van de zeventiende eeuw zetten de Hollanders hun gewaagdste stap: ze legden niet langer alleen moerassen aan de kust droog, maar ook hele meren. Het voorbeeld werd de Beemster, ten noorden van Amsterdam. Het geld kwam van Amsterdamse kooplieden die rijk waren geworden met de overzeese handel. Rond het meer werd een dijk gelegd en een ringvaart gegraven, en langs de oever verrezen enkele tientallen molens. De eerste poging mislukte: in 1610 brak een storm door de dijk. Maar in 1612 was de bodem van het meer droog land.

Новую землю расчертили по линейке. Дороги, канавы и ряды деревьев легли правильной сеткой квадратов, а внутри квадратов выросли фермы. Бемстер задумывали как идеальный пейзаж своего времени, где польза и порядок совпадают. В 1999 году ЮНЕСКО внесла его в список всемирного наследия.

Het nieuwe land werd met de liniaal verdeeld. Wegen, sloten en bomenrijen vormden een regelmatig raster van vierkanten, en binnen die vierkanten verrezen boerderijen. De Beemster was bedoeld als het ideale landschap van zijn tijd, waarin nut en orde samenvallen. In 1999 kwam de droogmakerij op de Werelderfgoedlijst van UNESCO.

Главную роль среди мастеров, ставивших мельницы, сыграл Ян Адриансзон Лехватер (1575–1650) из деревни Де-Рейп: плотник, мельничный мастер и инженер-самоучка. Даже прозвище, ставшее фамилией, ему подходило: leeg water значит «пустая вода». После Бемстера он работал на осушении других озёр и ездил с советами за границу. В 1641 году он выпустил книгу о том, как осушить огромное озеро Харлеммермер между Амстердамом и Лейденом, и рассчитывал на 160 мельниц. Проект оказался слишком дорогим. Озеро осушили только в 1849–1852 годах паровыми насосами, и одна из насосных станций носит имя Лехватера.

Een hoofdrol bij de molens speelde Jan Adriaenszoon Leeghwater (1575–1650) uit De Rijp: timmerman, molenmaker en ingenieur zonder opleiding. Zelfs zijn bijnaam, die zijn achternaam werd, paste bij hem. Na de Beemster werkte hij mee aan de drooglegging van andere meren en gaf hij ook in het buitenland advies. In 1641 verscheen zijn boek over het droogmaken van de enorme Haarlemmermeer tussen Amsterdam en Leiden, waarvoor hij 160 molens nodig achtte. Het plan bleek te duur. Pas in 1849–1852 werd het meer drooggemalen, met stoomgemalen, en een daarvan draagt de naam Leeghwater.

Вода как общее дело

Water als gemeenschappelijke zaak

Дамба защищает всех сразу, и рушится она тоже для всех. Поэтому её нельзя было доверить одному хозяину. Уже в Средние века жители низин объединялись в ватерсхапы, водные советы. Во главе стоял дейкграф, рядом заседали хеймрады. Совет решал, кто какой участок дамбы чинит, собирал взносы и штрафовал нерадивых.

Een dijk beschermt iedereen tegelijk, en als hij bezwijkt, treft dat ook iedereen. Daarom kon men hem niet aan één eigenaar overlaten. Al in de middeleeuwen sloten de bewoners van de lage landen zich aaneen in waterschappen. Aan het hoofd stond de dijkgraaf, naast hem zaten de heemraden. Het bestuur bepaalde wie welk stuk dijk onderhield, inde de bijdragen en beboette wie zijn plicht verzaakte.

Рейнланд, один из старейших ватерсхапов, получил грамоту в 1255 году и работает до сих пор. Водные советы старше провинций и самого государства, их считают старейшими органами самоуправления в стране. Привычку договариваться о воде часто называют корнем голландской манеры договариваться обо всём остальном. У неё даже есть имя: poldermodel.

Rijnland, een van de oudste waterschappen, kreeg in 1255 zijn handvest en bestaat nog altijd. De waterschappen zijn ouder dan de provincies en de staat zelf, en gelden als de oudste bestuursorganen van het land. Dat men over water moest overleggen, ziet men vaak als de wortel van de Nederlandse gewoonte om over alles te overleggen. Daar is zelfs een woord voor: het poldermodel.

Голландцы на Неве

Hollanders aan de Neva

Когда в 1703 году Пётр заложил город в устье Невы, он выбрал место, похожее на родину своих учителей: низкое, болотистое, открытое наводнениям. И строить пришлось по-голландски. Дома ставили на сваи, болота осушали каналами, а землю из каналов пускали на подсыпку берегов.

Toen Peter in 1703 een stad stichtte aan de monding van de Neva, koos hij een plek die op het land van zijn leermeesters leek: laag, moerassig, blootgesteld aan overstromingen. Er moest dus op zijn Hollands gebouwd worden. Huizen kwamen op palen, moerassen werden met grachten drooggelegd, en met de uitgegraven grond hoogde men de oevers op.

Пётр звал из Нидерландов корабелов, шлюзных мастеров и мельников. При их участии с 1703 года строили Вышневолоцкую водную систему, первый в России искусственный водный путь, который связал Волгу с Балтикой. Первые шлюзы вышли неудачными, позже их перестроил новгородский купец и самоучка Михаил Сердюков, но начало было положено.

Peter haalde scheepsbouwers, sluismeesters en molenmakers uit de Republiek. Met hun hulp werd vanaf 1703 het waterstelsel van Visjni Volotsjok aangelegd, de eerste kunstmatige waterweg van Rusland, die de Wolga met de Oostzee verbond. De eerste sluizen voldeden niet; later bouwde de Novgorodse koopman en autodidact Michail Serdjoekov ze opnieuw. Maar het begin was gemaakt.

В городе появилась своя Голландия. Остров Новая Голландия, между Мойкой, Адмиралтейским и Крюковым каналами, служил складом корабельного леса. Название, как считается, напоминало о голландских верфях. В Кронштадте, морской крепости на острове Котлин, прорыли канал и построили сухие доки, чтобы чинить корабли на суше. Эту идею Пётр видел и в Голландии, и в Англии.

De stad kreeg haar eigen Holland. Het eiland Nieuw-Holland, tussen de Mojka, het Admiraliteitskanaal en het Krjoekovkanaal, diende als opslag voor scheepshout. De naam verwees, zo wordt aangenomen, naar de Hollandse werven. In Kronstadt, de vesting op het eiland Kotlin, werden een kanaal en droogdokken gegraven om schepen op het droge te herstellen. Dat idee had Peter zowel in Holland als in Engeland gezien.

Самой большой водной стройкой эпохи стал Ладожский канал. Ладожское озеро славилось бурями, и суда с грузами для столицы гибли там десятками. Канал вдоль южного берега копали с 1719 по 1731 год. Достраивал его Бурхард Кристоф Миних, уроженец Ольденбурга, где его отец служил дейкграфом и смотрел за дамбами на побережье Северного моря. Науке воевать с водой на этом берегу Европы учились друг у друга.

Het grootste waterbouwproject van die tijd werd het Ladogakanaal. Het Ladogameer stond bekend om zijn stormen, en schepen met lading voor de hoofdstad vergingen er bij tientallen. Het kanaal langs de zuidoever werd tussen 1719 en 1731 gegraven. Het werd voltooid door Burchard Christoph von Münnich, geboren in Oldenburg, waar zijn vader dijkgraaf was en toezicht hield op de dijken langs de Noordzee. Aan deze kant van Europa leerde men de strijd tegen het water van elkaar.

Девятнадцать мельниц Киндердейка

De negentien molens van Kinderdijk

Сегодня работу старых мельниц выполняют электрические насосные станции. Но мельницы не исчезли. В Киндердейке, недалеко от Роттердама, вдоль польдерных каналов стоят девятнадцать мельниц, построенных около 1740 года. Они откачивали воду из низины Алблассервард. В 1997 году ансамбль включили в список всемирного наследия ЮНЕСКО.

Tegenwoordig doen elektrische gemalen het werk van de oude molens. Maar de molens zijn niet verdwenen. In Kinderdijk, niet ver van Rotterdam, staan langs de polderwateren negentien molens die rond 1740 zijn gebouwd. Ze bemaalden de Alblasserwaard. In 1997 kwam het geheel op de Werelderfgoedlijst van UNESCO.

В некоторых мельницах до сих пор живут мельники, и в ветреный день крылья запускают. Тогда видно, как всё задумано: крылья, вал, колесо, ступени воды. В Нидерландах больше тысячи мельниц, и многие из них держат в рабочем состоянии добровольцы, сдавшие экзамен на звание мельника.

In sommige molens wonen nog altijd molenaars, en op een winderige dag gaan de wieken draaien. Dan zie je hoe alles in elkaar zit: wieken, as, scheprad, de treden van het water. Nederland telt meer dan duizend molens, en veel daarvan worden draaiende gehouden door vrijwilligers die een molenaarsexamen hebben afgelegd.

Стоя у Киндердейка, легко понять Петра. Он видел страну, которая сделала себя сама из воды и ветра, и захотел того же для своей. Петербург, выросший на бывших болотах, во многом стал продолжением этого урока.

Wie in Kinderdijk staat, begrijpt Peter. Hij zag een land dat zichzelf had gemaakt uit water en wind, en wilde hetzelfde voor het zijne. Petersburg, gebouwd op voormalige moerassen, is in veel opzichten een vervolg op die les.