Плотник Пётр Михайлов: неделя в ЗаандамеTimmerman Pjotr Michajlov: een week in Zaandam

Урядник с топором

Een onderofficier met een bijl

В марте 1697 года из Москвы выехало Великое посольство. Возглавляли его три великих посла: Франц Лефорт, Фёдор Головин и Прокопий Возницын. С ними ехали дворяне, переводчики, священники, повара и солдаты, всего около двухсот пятидесяти человек. Официальная цель была дипломатической: искать союзников в Европе. Неофициальная была куда практичнее: учиться морскому делу.

In maart 1697 vertrok uit Moskou het Grote Gezantschap. Aan het hoofd stonden drie gezanten: Franz Lefort, Fjodor Golovin en Prokopi Voznitsyn. Met hen reisden edelen, tolken, priesters, koks en soldaten, bij elkaar zo'n tweehonderdvijftig mensen. Het officiële doel was diplomatiek: bondgenoten zoeken in Europa. Het onofficiële doel was een stuk praktischer: het vak van de zee leren.

В списках посольства значился урядник Преображенского полка Пётр Михайлов. Под этим именем ехал сам царь Пётр Алексеевич, двадцати пяти лет от роду и ростом около двух метров. Инкогнито было условным, узнать его было нетрудно. Но оно давало свободу. Урядника не встречают пушечным салютом, а урядник может взять в руки топор.

Op de lijsten van het gezantschap stond een onderofficier van het Preobrazjenski-regiment: Pjotr Michajlov. Onder die naam reisde tsaar Peter Aleksejevitsj zelf, vijfentwintig jaar oud en bijna twee meter lang. Het incognito was vooral een afspraak, want herkennen was niet moeilijk. Maar het gaf hem vrijheid. Een onderofficier wordt niet met kanonschoten begroet, en een onderofficier mag een bijl oppakken.

Путь лежал через Ригу, Кёнигсберг и германские земли. На подходе к Голландии Пётр оставил посольство позади и с несколькими спутниками поспешил вперёд по Рейну. Его тянуло не в Амстердам с приёмами и речами, а в маленький Заандам на реке Зан. Там на десятках частных верфей строили суда для всей Голландии, и строили быстро и дёшево.

De reis ging via Riga, Koningsbergen en de Duitse landen. Vlak voor de Republiek liet Peter het gezantschap achter zich en haastte zich met een paar metgezellen over de Rijn vooruit. Hij wilde niet naar Amsterdam, met zijn ontvangsten en toespraken, maar naar het kleine Zaandam aan de Zaan. Daar bouwden tientallen particuliere werven schepen voor heel Holland, en ze deden dat snel en goedkoop.

Домик на Кримпе

Een huisje aan de Krimp

Пётр приехал в Заандам 18 августа 1697 года по европейскому календарю. По преданию, ещё с лодки он заметил знакомого: кузнеца Геррита Киста, который прежде работал в России. Царь попросился к нему на постой. Кист жил в маленьком деревянном доме в квартале Кримп. Дом построили около 1632 года: две комнаты, низкий потолок, очаг и кровать-шкаф, по-голландски bedstee, в которую высокий гость едва помещался.

Peter kwam op 18 augustus 1697 in Zaandam aan, volgens de westerse kalender. Volgens de overlevering zag hij al vanuit de boot een bekende: de smid Gerrit Kist, die eerder in Rusland had gewerkt. De tsaar vroeg of hij bij hem mocht logeren. Kist woonde in een klein houten huis in de buurt de Krimp. Het was rond 1632 gebouwd: twee kamers, een laag plafond, een stookplaats en een bedstee waarin de lange gast nauwelijks paste.

Наутро он купил плотницкие инструменты и пошёл на верфь. Но спрятаться не вышло. В Заандаме хватало людей, которые плавали в Архангельск, а в город уже пришли письма с приметами царя: огромный рост, подёргивание головы, бородавка на щеке. У дома Киста собиралась толпа. Мальчишки ходили за странным плотником по пятам, и однажды ему пришлось прятаться от них в трактире.

De volgende ochtend kocht hij timmermansgereedschap en ging naar de werf. Onopgemerkt blijven lukte echter niet. In Zaandam woonden genoeg mensen die op Archangelsk voeren, en er waren al brieven in de stad aangekomen met een beschrijving van de tsaar: reusachtig lang, een trekkend hoofd, een wrat op de wang. Voor het huis van Kist verzamelde zich een menigte. Jongens liepen de vreemde timmerman overal achterna, en een keer moest hij zich voor hen in een herberg verstoppen.

Он всё равно успел многое увидеть. Заанская округа была настоящим промышленным краем. Сотни ветряных мельниц пилили брёвна, мололи зерно, давили масло из льняного семени, делали бумагу и краски. Пётр забирался на мельницы, расспрашивал мельников, смотрел, как устроены пильные рамы, ходил под парусом по Зану и по заливу Эй. Через восемь дней любопытство горожан стало невыносимым, и он перебрался в Амстердам.

Toch zag hij veel. De Zaanstreek was een echt industriegebied. Honderden windmolens zaagden balken, maalden graan, sloegen olie uit lijnzaad en maakten papier en verf. Peter klom in de molens, ondervroeg de molenaars, bekeek hoe de zaagramen werkten en zeilde op de Zaan en het IJ. Na acht dagen werd de nieuwsgierigheid van de Zaankanters hem te veel en vertrok hij naar Amsterdam.

Фрегат от киля до флага

Een fregat van kiel tot vlag

В Амстердаме у Петра был влиятельный друг. Бургомистр Николас Витсен знал Россию лучше многих голландцев. В 1664–1665 годах он побывал в Москве с нидерландским посольством, потом много лет собирал сведения о Сибири, составил её большую карту и в 1692 году издал книгу «Северная и Восточная Тартария». Витсен был и одним из директоров Ост-Индской компании. Он устроил так, чтобы царь работал на верфи компании на острове Остенбург.

In Amsterdam had Peter een invloedrijke vriend. Burgemeester Nicolaes Witsen kende Rusland beter dan de meeste Hollanders. In 1664–1665 was hij met een Nederlands gezantschap in Moskou geweest. Daarna verzamelde hij jarenlang gegevens over Siberië, tekende er een grote kaart van en gaf in 1692 het boek Noord en Oost Tartarye uit. Witsen was ook een van de bewindhebbers van de VOC. Hij regelde dat de tsaar op de werf van de Compagnie op Oostenburg kon werken.

Директора компании пошли на необычный шаг. Они заложили новый фрегат специально для того, чтобы гость увидел работу целиком, от киля до спуска на воду. Руководил постройкой баас, корабельный мастер Геррит Клас Поль. Киль положили в начале сентября 1697 года, а в ноябре фрегат «Пётр и Павел» уже сошёл со стапеля. Для голландской верфи это был обычный темп.

De bewindhebbers deden iets ongewoons. Ze legden een nieuw fregat op stapel, speciaal zodat de gast het hele werk kon volgen, van de kiel tot de tewaterlating. De leiding had baas Gerrit Claesz Pool, scheepsmeester van de Compagnie. De kiel werd begin september 1697 gelegd, en in november gleed het fregat Peter en Paulus al van de helling. Voor een Hollandse werf was dat een gewoon tempo.

Пётр работал вместе с десятком русских волонтёров, среди которых был Александр Меншиков. Он приходил на верфь рано, тесал брусья топором и теслом, сверлил отверстия под деревянные нагели, конопатил швы паклей со смолой. По окончании работы мастер Поль, как принято считать, выдал ученику аттестат: урядник Михайлов освоил ремесло корабельного плотника.

Peter werkte samen met een tiental Russische vrijwilligers, onder wie Aleksandr Mensjikov. Hij kwam vroeg op de werf, hakte balken met bijl en dissel, boorde gaten voor houten pennen en breeuwde naden met werk en pek. Na afloop gaf baas Pool zijn leerling, zo wordt aangenomen, een getuigschrift: onderofficier Michajlov beheerste het ambacht van scheepstimmerman.

Много лет спустя об этом рассказали в предисловии к Морскому уставу 1720 года. Царь там назван в третьем лице:

Jaren later werd dit verteld in het voorwoord van het Russische Zeereglement van 1720. De tsaar wordt daarin in de derde persoon genoemd:

«…в краткое время совершил в том, что подобало доброму плотнику знать, и своими трудами и мастерством новый корабль построил и на воду спустил».

„…in korte tijd beheerste hij wat een goed timmerman behoort te kunnen, en met eigen arbeid en vakmanschap bouwde hij een nieuw schip en liet het te water.”

В том же предисловии есть и упрёк. Голландские мастера учили на глаз, по опыту и по шаблонам, почти без чертежей и расчётов. Пётр хотел понять геометрию корпуса. За этим он в январе 1698 года отправился в Англию.

In hetzelfde voorwoord staat ook een verwijt. De Hollandse meesters werkten op het oog, op ervaring en met mallen, bijna zonder tekeningen of berekeningen. Peter wilde de meetkunde van een romp begrijpen. Daarvoor vertrok hij in januari 1698 naar Engeland.

Насосы, фонари и анатомия

Brandspuiten, lantaarns en anatomie

Вечера Пётр отдавал городу. Он осматривал мастерские, склады, госпитали, типографии и ботанический сад. Однажды его привели к Яну ван дер Хейдену. Художник, известный видами Амстердама, был ещё и изобретателем. Вместе с братом Николасом он создал пожарный насос с гибким кожаным рукавом. Воду теперь подавали прямо к огню, а не плескали из вёдер. Ван дер Хейден устроил в городе и уличное освещение из тысяч масляных фонарей. Позже такие насосы заказывали для России.

Zijn avonden besteedde Peter aan de stad. Hij bezocht werkplaatsen, pakhuizen, gasthuizen, drukkerijen en de Hortus. Op een dag werd hij naar Jan van der Heyden gebracht. De schilder, bekend om zijn Amsterdamse stadsgezichten, was ook uitvinder. Samen met zijn broer Nicolaes had hij een brandspuit met een soepele leren slang ontworpen. Het water ging voortaan recht naar het vuur, in plaats van met emmers te worden gegooid. Van der Heyden had de stad ook verlicht met duizenden olielantaarns. Later werden zulke spuiten voor Rusland besteld.

Ещё сильнее его захватила анатомия. Профессор Фредерик Рюйш держал у себя дома кабинет из тысяч препаратов: органы, скелеты, тела младенцев, которые выглядели спящими. Состав своей бальзамирующей жидкости он хранил в тайне. Пётр приходил к нему много раз, слушал объяснения и смотрел вскрытия. Через двадцать лет, в 1717 году, царь купил всё собрание Рюйша за 30 000 гульденов, и оно стало ядром петербургской Кунсткамеры.

Nog meer greep de anatomie hem aan. Professor Frederik Ruysch had thuis een kabinet met duizenden preparaten: organen, skeletten, kinderlichaampjes die leken te slapen. De samenstelling van zijn balsemvloeistof hield hij geheim. Peter kwam vaak bij hem, luisterde naar zijn uitleg en keek bij ontledingen toe. Twintig jaar later, in 1717, kocht de tsaar de hele verzameling van Ruysch voor 30.000 gulden. Zij werd de kern van de Kunstkamera in Petersburg.

Было и увлечение попроще. В Амстердаме Пётр выучился рвать зубы и потом охотно упражнялся на придворных. Мешочек с вырванными им зубами сохранился до наших дней.

Er was ook een eenvoudiger liefhebberij. In Amsterdam leerde Peter tanden trekken, en later oefende hij dat graag op zijn hovelingen. Een zakje met de tanden die hij trok, is tot op vandaag bewaard gebleven.

Что он увёз

Wat hij meenam

Пока царь работал, посольство нанимало людей. На русскую службу поступили сотни голландских моряков, корабельных мастеров, лекарей и ремесленников. Среди них был Корнелис Крюйс, опытный офицер амстердамского адмиралтейства. В России он стал вице-адмиралом и много лет строил и снаряжал флот.

Terwijl de tsaar werkte, wierf het gezantschap mensen. Honderden Hollandse zeelieden, scheepsbouwers, chirurgijns en ambachtslieden traden in Russische dienst. Onder hen was Cornelis Cruys, een ervaren officier van de Amsterdamse admiraliteit. In Rusland werd hij vice-admiraal en jarenlang bouwde en bevoorraadde hij de vloot.

В Россию поплыли ящики с инструментами, корабельными моделями, компасами, книгами и картами. За ними пришли слова. «Гавань» выросла из haven, «фарватер» из vaarwater, «рейд» из reede. Сам Пётр нередко подписывал письма на голландский лад: Piter.

Naar Rusland gingen kisten vol gereedschap, scheepsmodellen, kompassen, boeken en kaarten. Daarna volgden de woorden. Het Russische gavan komt van haven, farvater van vaarwater, reid van reede. Peter zelf ondertekende zijn brieven vaak op z'n Hollands: Piter.

Сегодня домик на Кримпе стоит в своём каменном футляре посреди Заандама. Внутри всё та же кровать-шкаф, тот же низкий потолок, доски с вырезанными именами посетителей за три столетия. Восемь дней в жизни царя оказались короче отпуска. Но именно с них началась долгая история русского флота, который заговорил по-голландски.

Vandaag staat het huisje aan de Krimp nog altijd in zijn stenen omhulsel midden in Zaandam. Binnen zijn er dezelfde bedstee, hetzelfde lage plafond en planken vol namen die bezoekers er drie eeuwen lang in kerfden. Acht dagen in het leven van een tsaar, korter dan een vakantie. Toch begon daar de lange geschiedenis van een Russische vloot die Nederlands leerde spreken.