Амстердам и Петербург: города на сваяхAmsterdam en Petersburg: steden op palen

Лес под водой

Een bos onder water

Оба города стоят там, где строить не стоило. Под Амстердамом лежат торф и глина, мягкие, как губка. Твёрдый песок начинается глубоко, на десяти, а то и пятнадцати метрах. Поэтому каждый каменный дом здесь опирается на лес из еловых и сосновых стволов, вбитых в грунт. Королевский дворец на площади Дам, бывшая ратуша, стоит на 13 659 сваях. Это число голландские школьники запоминают как считалку.

Beide steden staan op een plek waar je beter niet had kunnen bouwen. Onder Amsterdam liggen veen en klei, zacht als een spons. Vaste zandgrond begint pas diep, op tien of zelfs vijftien meter. Daarom rust elk stenen huis hier op een bos van vuren en grenen stammen die in de grond zijn geslagen. Het Paleis op de Dam, het vroegere stadhuis, staat op 13.659 palen. Dat getal leren Nederlandse schoolkinderen als een aftelrijmpje.

Сваи забивали вручную. Тяжёлую бабу поднимали на верёвках десятки рабочих и разом отпускали. Чтобы держать ритм, они пели особые песни, heiliedjes. Дерево под водой без доступа воздуха не гниёт и может простоять столетия. Опасность приходит, когда уровень воды падает: верх сваи оказывается на воздухе и начинает гнить. Поэтому в Амстердаме за грунтовыми водами следят так же внимательно, как за погодой.

Palen werden met de hand geheid. Tientallen mannen trokken met touwen een zwaar heiblok omhoog en lieten het tegelijk vallen. Om de maat te houden zongen ze heiliedjes. Hout onder water, zonder zuurstof, rot niet en kan eeuwen meegaan. Het gevaar komt als het water zakt: dan komt de kop van de paal droog te staan en begint hij te rotten. Daarom houdt Amsterdam het grondwater even scherp in de gaten als het weer.

Петербург, заложенный в 1703 году в дельте Невы, унаследовал ту же технику. Сваи забивали под крепостные стены, под Адмиралтейство, под дворцы. Исаакиевский собор, который строили сорок лет по проекту Огюста Монферрана, стоит примерно на десяти тысячах смолёных сосновых свай. Под гранитом и мрамором обоих городов прячется настоящий подземный лес.

Petersburg, in 1703 gesticht in de Nevadelta, nam dezelfde techniek over. Er werden palen geslagen onder vestingmuren, onder de Admiraliteit en onder paleizen. De Isaakkathedraal, die veertig jaar lang naar een ontwerp van Auguste de Montferrand werd gebouwd, rust op zo'n tienduizend geteerde grenen palen. Onder het graniet en marmer van beide steden schuilt een echt ondergronds bos.

Кольцо и линии

De gordel en de lijnen

В 1613 году Амстердам начал копать новое кольцо каналов. Три главных получили гордые имена. Херенграхт, канал господ. Кейзерсграхт, канал императора, в честь Максимилиана I. Принсенграхт, канал принца, в честь принцев Оранских. Полукольца расходятся от гавани, как годовые кольца на срезе дерева, а между ними тянутся поперечные каналы. Строили кольцо больше полувека. С 2010 года оно внесено в список Всемирного наследия ЮНЕСКО.

In 1613 begon Amsterdam aan een nieuwe grachtengordel. De drie hoofdgrachten kregen trotse namen. De Herengracht, naar de heren die de stad bestuurden. De Keizersgracht, naar keizer Maximiliaan I. De Prinsengracht, naar de prinsen van Oranje. De halve ringen waaieren uit vanaf het havenfront, als jaarringen in een boomstam, en dwarsgrachten verbinden ze. Aan de gordel werd ruim een halve eeuw gebouwd. Sinds 2010 staat hij op de Werelderfgoedlijst van UNESCO.

Пётр хотел в Петербурге того же. Центром города он видел Васильевский остров, расчерченный прямыми каналами. Каналы начали копать, но так и не закончили, и в итоге их засыпали. Зато каналы появились в других частях города: Зимняя канавка, Крюков канал, Мойка, Фонтанка, Екатерининский канал. А рядом с Адмиралтейством вырос остров Новая Голландия, где сушили и хранили корабельный лес.

Peter wilde in Petersburg hetzelfde. Als hart van de stad zag hij het Vasiljevski-eiland, doorsneden door rechte kanalen. Het graven begon, maar werd nooit voltooid, en uiteindelijk werden de kanalen gedempt. Wel kwamen er elders in de stad grachten: de Wintergracht, het Krjoekovkanaal, de Mojka, de Fontanka, het Catharinakanaal. En vlak bij de Admiraliteit verrees het eiland Nieuw-Holland, waar scheepshout werd gedroogd en opgeslagen.

Узкий фасад и балка под крышей

Smalle gevel, balk onder de nok

Амстердамский дом у канала узкий, глубокий и высокий. Часто рассказывают, что налог брали по ширине фасада, и хозяева экономили. Историки к этой версии относятся осторожно: главной причиной, скорее всего, была дорогая земля у воды. Каждый метр набережной стоил денег, поэтому участки нарезали узкими полосами, и дом рос вверх и вглубь.

Een Amsterdams grachtenhuis is smal, diep en hoog. Vaak wordt verteld dat er belasting werd geheven op de breedte van de gevel en dat eigenaren daarop bespaarden. Historici zijn daar voorzichtig mee: de belangrijkste reden was waarschijnlijk de dure grond aan het water. Elke meter kade kostte geld, dus werden de kavels in smalle stroken verdeeld, en het huis groeide de hoogte en de diepte in.

Лестницы внутри такие крутые, что шкаф по ним не пронести. Поэтому на фронтоне торчит подъёмная балка с крюком. Через блок на ней мебель и товары поднимают прямо к окну нужного этажа. Многие фасады слегка наклонены вперёд, и это не ошибка строителей. Наклон нужен, чтобы груз не бился о стену и стёкла. Купеческий дом был сразу жилищем, конторой и складом, а под крышей хранили зерно, пряности и кофе.

De trappen binnen zijn zo steil dat er geen kast doorheen past. Daarom steekt er uit de top van de gevel een hijsbalk met een haak. Via een katrol worden meubels en goederen rechtstreeks naar het raam van de juiste verdieping gehesen. Veel gevels hellen licht naar voren, en dat is geen fout van de bouwers. Het huis staat op vlucht, zodat de last niet tegen de muur en de ruiten slaat. Een koopmanshuis was tegelijk woning, kantoor en pakhuis, en onder het dak lagen graan, specerijen en koffie.

Петербург взял у Амстердама привычку ставить дома сплошной линией вдоль улицы. По указам Петра Доменико Трезини разработал образцовые проекты домов для горожан разного достатка. Но пропорции здесь другие. Земли было много, фасады широкие, а подъёмных балок на них почти не встретишь.

Petersburg nam van Amsterdam de gewoonte over om huizen in een gesloten rij langs de straat te zetten. In opdracht van Peter ontwierp Domenico Trezzini modelwoningen voor burgers van verschillende welstand. Maar de verhoudingen zijn anders. Er was ruimte genoeg, de gevels zijn breed, en hijsbalken zie je er bijna niet.

Мосты и наводнения

Bruggen en overstromingen

Деревянные разводные мосты Амстердама поднимаются, чтобы пропустить суда с мачтами. Самый известный из них, Магере Брюг, Тощий мост, переброшен через Амстел. По одной из версий, название досталось ему от сестёр по фамилии Магер, по другой, просто от узости первого моста. В Петербурге разводят мосты через Неву. Ночью, в сезон навигации, пролёты поднимаются, и город на несколько часов распадается на острова.

De houten ophaalbruggen van Amsterdam gaan open om schepen met masten door te laten. De bekendste, de Magere Brug, ligt over de Amstel. Volgens het ene verhaal dankt hij zijn naam aan twee zusters Mager, volgens het andere gewoon aan de smalheid van de eerste brug. In Petersburg gaan de bruggen over de Neva open. 's Nachts, in het vaarseizoen, worden de overspanningen opgehaald en valt de stad een paar uur uiteen in eilanden.

Сам Пётр мостов через Неву не строил. Он хотел, чтобы горожане привыкли к воде, и раздавал им парусные и гребные лодки. Первый постоянный мост через Неву появился только в 1850 году.

Peter zelf liet geen bruggen over de Neva bouwen. Hij wilde dat de inwoners aan het water gewend raakten en deelde zeil- en roeiboten uit. De eerste vaste brug over de Neva kwam er pas in 1850.

С водой оба города живут в долгом и непростом соседстве. Нидерланды измеряют высоту от амстердамского нуля, NAP, который ввели в 1684 году по уровню воды в заливе Эй. Россия считает высоты от нуля Кронштадтского футштока. Петербург пережил сотни наводнений, самое известное из них в ноябре 1824 года описал Пушкин в «Медном всаднике». Теперь город защищает комплекс дамб в Финском заливе, достроенный в 2011 году.

Met het water leven beide steden in een lange en lastige buurschap. Nederland meet hoogtes vanaf het Normaal Amsterdams Peil, het NAP, dat in 1684 werd vastgelegd op basis van de waterstand van het IJ. Rusland rekent hoogtes vanaf het nulpunt van de peilschaal in Kronstadt. Petersburg kende honderden overstromingen. De bekendste, in november 1824, beschreef Poesjkin in De bronzen ruiter. Nu beschermt een stelsel van dammen in de Finse Golf de stad, voltooid in 2011.

Что Пётр скопировал и что переосмыслил

Wat Peter kopieerde en wat hij anders deed

Буквально он скопировал многое: сваи, каналы, разводные мосты, кирпич, черепицу, голландских мастеров и даже название Новой Голландии. Его Летний дворец, построенный Трезини, похож на дом зажиточного амстердамского бюргера. В Петергофе он поставил у самой воды Монплезир, маленький дворец с видом на залив.

Letterlijk nam hij veel over: palen, grachten, ophaalbruggen, baksteen, dakpannen, Hollandse vakmensen en zelfs de naam Nieuw-Holland. Zijn Zomerpaleis, gebouwd door Trezzini, lijkt op het huis van een welgestelde Amsterdamse burger. In Peterhof zette hij Monplaisir vlak aan het water, een klein paleis met uitzicht op de golf.

Но масштаб Петербург выбрал свой. Нева в разы шире Амстела, и рядом с ней узкие фасады выглядели бы игрушечными. Город получил прямые проспекты, огромные площади и дворцы с длинными фасадами. При Екатерине II набережные оделись в гранит. Амстердамские берега остались кирпичными и зелёными, петербургские стали каменными и строгими.

Maar de schaal koos Petersburg zelf. De Neva is vele malen breder dan de Amstel, en smalle gevels zouden er als speelgoed hebben uitgezien. De stad kreeg rechte prospekten, enorme pleinen en paleizen met lange gevels. Onder Catharina II kregen de kades een granieten bekleding. De Amsterdamse oevers bleven van baksteen en groen, die van Petersburg werden steenachtig en streng.

Амстердам рос сам, от дома к дому и от канала к каналу. Петербург нарисовали сразу, и вода в нём стала не соседом, а частью замысла.

Amsterdam groeide vanzelf, van huis tot huis en van gracht tot gracht. Petersburg werd in één keer getekend, en het water werd er geen buur, maar een deel van het ontwerp.

Две набережные сегодня

Twee kades vandaag

Пройдите утром по Принсенграхту от Вестеркерк к Амстелу. У воды стоят велосипеды и плавучие дома, в окнах нет штор, на фронтонах висят крюки. Под ногами кирпич, над головой вязы. Город тихий и домашний, его масштаб равен человеку с тележкой.

Loop 's ochtends over de Prinsengracht van de Westerkerk naar de Amstel. Aan het water staan fietsen en woonboten, voor de ramen hangen geen gordijnen, aan de gevels hangen haken. Onder je voeten baksteen, boven je hoofd iepen. De stad is stil en huiselijk, op de maat van een mens met een handkar.

Потом пройдите вечером по Мойке от Летнего сада к Новой Голландии. Гранитный парапет, спуски к воде, чугунные решётки, мосты один за другим. Белой ночью вода светлее неба. Это уже не амстердамская тишина, а парадный размах. Но если присмотреться к сваям под мостками и к лодкам у причалов, родство видно сразу. Оба города научились стоять на воде.

Loop dan 's avonds langs de Mojka van de Zomertuin naar Nieuw-Holland. Een granieten borstwering, trappen naar het water, gietijzeren hekken, de ene brug na de andere. In een witte nacht is het water lichter dan de lucht. Dit is niet meer de Amsterdamse stilte, maar statige allure. Wie goed kijkt naar de palen onder de steigers en de boten aan de kade, ziet toch meteen de verwantschap. Beide steden hebben geleerd op het water te staan.